Twoja skóra ma zegarek. W komórkach skóry, czyli keratynocytach i fibroblastach. Znajdziesz tutaj te same geny zegarowe, co w reszcie organizmu.

I ten zegar robi różnicę.W zależności od pory dnia czy też nocy, skóra produkuje więcej łoju, inaczej przepuszcza wodę, inaczej reaguje na bodźce zewnętrzne, a komórki naskórka dzielą się w zupełnie innym tempie.

Zebrałam tu wszystko, co wiadomo o rytmie dobowym skóry, razem z kilkoma rzeczami, które mnie samą zaskoczyły przy czytaniu badań. Na końcu znajdziesz listę źródeł.

Skąd wiadomo, że skóra ma zegar?

Z biopsji skóry. W badaniu z 2001 roku ośmiu zdrowym mężczyznom pobierano wycinki skóry co cztery godziny przez całą dobę. Rytmicznie zmieniała się ekspresja genów hPer1, hCry1 i hBmal1. Dwa inne geny zegarowe, hClock i hTim, rytmu nie pokazały.

Osiemnaście lat później poszło to dalej. Dwudziestu mężczyzn spędziło dobę w laboratorium snu, z biopsjami sztancowymi co sześć godzin, do tego przebadano próbki od ponad dwustu dawców. Wynik: 233 geny w ludzkiej skórze zmieniają aktywność rytmicznie.

Najciekawsze jest to, jak się układają. Szczyty nie są rozrzucone po dobie, tylko zbijają się w dwie fale: około 8-9 rano i około 8-9 wieczorem. Skóra ma więc coś w rodzaju dwóch zmian roboczych.

Skóra, która widzi światło

To moja ulubiona ciekawostka z całego tematu.

W komórkach naskórka i skóry właściwej siedzą opsyny, czyli te same białka światłoczułe, które masz w siatkówce oka. Skóra potrafi więc odbierać światło bez pośrednictwa wzroku.

Nie znaczy to, że skóra „widzi” obraz. Znaczy, że światło docierające do niej może wpływać na jej zegar bezpośrednio, a nie tylko przez oczy i mózg.

To jest obszar, w którym dużo się teraz dzieje i gdzie większość pracy wykonano na hodowlach komórkowych. Warto obserwować, bo jeśli to się potwierdzi w badaniach na ludziach, zmieni sposób myślenia o wieczornym oświetleniu.

Dzień: tryb obrony

W ciągu dnia skóra pracuje głównie nad tym, żeby przetrwać kontakt ze światem.

Łój. Na twarzy wydzielanie łoju ma wyraźny rytm. Szczyt wypada we wczesnym popołudniu, mniej więcej między 13:00 a 16:00, a najniżej jest nad ranem, około czwartej. Różnica jest mniej-więcej dwukrotna.

Dwie rzeczy, których się nie spodziewałam, gdy to sprawdzałam:

• Ten rytm jest tylko na twarzy. Na klatce piersiowej i na przedramieniu nikt go nie wykazał. Gruczoły łojowe na twarzy mają własny harmonogram.
• Nie jest sterowany hormonami. Badacze sprawdzili korelację z testosteronem, kortyzolem, DHEA i melatoniną. Nie było żadnej. Czyli to lokalny zegar skóry, nie odbicie rytmu hormonów we krwi.

Jeśli więc błyszczysz się najbardziej koło obiadu, to nie jest to wyłącznie wina kremu z rana. Swoje dokłada rytm dobowy.

Reakcja na słońce. W dwóch badaniach na ludziach rumień po naświetlaniu UVB był istotnie silniejszy wieczorem niż rano. A naprawa uszkodzeń oksydacyjnych, mierzona aktywnością enzymu OGG1, ma szczyt około ósmej rano. W komórkach pobranych rano po trzech godzinach zostawało 39% uszkodzeń, w pobranych wieczorem 68%.

Wieczór i noc: tryb odnowy

Po zmroku skóra przestawia się na inną robotę.

Podziały komórkowe. Stare badanie z 1959 roku, w którym pobrano około 180 wycinków skóry i policzono po 2500 do 3000 komórek w każdym, pokazało szczyt podziałów około północy. Był o jakieś 200% wyższy od średniej dobowej, czyli mniej więcej trzykrotny. Drugi, mniejszy szczyt wypadał około 16:00.

Warto przy okazji sprostować liczbę, która krąży po branżowych tekstach. Czasem przeczytasz, że w nocy podziałów jest „30 razy więcej”. W danych źródłowych nie ma niczego, co by to uzasadniało. To około trzy razy, nie trzydzieści.

Przepływ krwi. W badaniu laser-Dopplerem perfuzja skóry miała głęboki dołek o 8 rano i szczyt około 20:00.

Temperatura. Wieczorem dłonie i stopy się nagrzewają. U młodych kobiet amplituda na nadgarstku to 1,44 stopnia, a na pięcie aż 2,20 stopnia.

Po co? Bo to jest mechanizm zasypiania. Rozszerzenie naczyń w skórze dystalnej pozwala oddać ciepło, temperatura wnętrza ciała spada i to jest sygnał do snu. Zimne stopy pod kołdrą znaczą, że ten mechanizm jeszcze nie ruszył.

U osób starszych ta amplituda jest o około 19% mniejsza, a szczyt wypada wcześniej. To jedna z fizjologicznych przyczyn, dla których z wiekiem trudniej zasnąć.

Akwaporyna 3, czyli zegar w kanale wodnym

Jeśli byłaś ostatnio na szkoleniu o chronokosmetyce, prawdopodobnie padła tam nazwa akwaporyna 3. Warto wiedzieć, co się za nią kryje i co dokładnie wykazano.

Akwaporyna 3 to kanał w błonach keratynocytów, którym przepływa woda i glicerol. Jest jednym z głównych białek decydujących o tym, ile wody zatrzymuje naskórek.

W badaniu z 2014 roku pokazano, że jej ekspresja podlega zegarowi molekularnemu. Myszy z uszkodzonym genem CLOCK miały osłabiony rytm akwaporyny 3 i jednocześnie niższe nawilżenie warstwy rogowej. To mocny wynik, bo wiąże zegar z parametrem, który realnie mierzy się na skórze.

Ciekawostka dla wnikliwych: u myszy rytm napędza gen zegarowy DBP, a w ludzkich keratynocytach CLOCK i BMAL1. Ten sam efekt, no ale jednak inna maszyneria.

I teraz rzecz, którą warto zapamiętać, bo robi różnicę w tym, jak się o tym mówi. Wniosek tej pracy brzmi: geny zegarowe biorą udział w zależnym od czasu nawilżeniu skóry. Zegar steruje nawilżeniem i to jest ustalone.

Czego ta praca nie podaje, to konkretnej godziny. Badano naskórek myszy i ludzką linię komórkową, a nie żywą ludzką skórę. Kiedy więc usłyszysz, że akwaporyna 3 spada akurat między 20:00 a północą, pierwsza część zdania ma podstawy, a konkretne widełki są już dopisane.

Mechanizm jest prawdziwy, ale konkretna godzina czeka jeszcze na kolejne badania.

Pięć ciekawostek o rytmie dobowym skóry (z badań)

1. Z jednej biopsji skóry da się odczytać Twoją porę wewnętrzną. Badacze opracowali biomarker, który z pojedynczej próbki szacuje fazę zegara z dokładnością około trzech godzin. Skóra nosi w sobie informację o tym, która jest dla niej godzina.
2. Kolejność faz jest zachowana między myszą a człowiekiem. To ważne, bo większość badań chronobiologicznych robi się na myszach. Porównanie ludzkiej skóry z mysią pokazało silną zgodność kolejności, w jakiej uruchamiają się poszczególne szlaki. Uwaga: kolejność, ale nie godzina zegarowa. Mysz jest zwierzęciem nocnym, więc jej aktywność przypada na naszą noc.
3. Świąd nasila się wieczorem i w nocy. Zjawisko jest dobrze opisane, ale mechanizm wciąż niepewny. Najczęściej wymienia się wyższą temperaturę skóry i rozszerzenie naczyń przed snem.
4. pH skóry też się waha, ale bardzo mało. Różnica między rankiem a popołudniem to około 0,4 jednostki, a w części badań rytmu w ogóle nie wykryto. To za mało, żeby cokolwiek na tym opierać.
5. Praca zmianowa wiąże się z wyższym ryzykiem łuszczycy. W dwóch dużych badaniach kohortowych pielęgniarek, łącznie ponad 150 tysięcy osób, ryzyko było wyższe o około 19%. Nie było zależności od stażu, czyli to nie tak, że po latach skóra się przyzwyczaja.

Co z tego wynika dla pielęgnacji

Rano: antyoksydant, nawilżenie, filtr. Dzień to pora, kiedy skóra realnie zbiera UV i zanieczyszczenia, więc pracujesz nad ochroną.

Wieczorem: czas na regenerację, ale i zabiegi przebudowujące skórę: retinoidy, kwasy.

Tylko tu chcę być z Tobą uczciwa co do powodów. Wieczorna aplikacja ma mocne uzasadnienie, ale nie takie, jakie zwykle słyszysz:

• retinoidy rozkładają się na świetle, więc wieczorem po prostu dotrwają na skórze
• składniki drażniące łatwiej znieść bez słońca, potu i makijażu
• nie konkurują z filtrem o miejsce w kolejce
• mają kilka godzin nieprzerwanego kontaktu ze skórą
• wieczorem masz więcej czasu, żeby to zrobić porządnie

Sen, czyli najmocniejszy element układanki

Jeśli miałabym wskazać jedną rzecz z tego tematu, która ma najlepsze poparcie w badaniach, to nie jest nią żaden kosmetyk. A zwykły, nudny (przeze mnie uwielbiany) sen.

Powtarzalny wynik w kilku niezależnych badaniach: przy mocno ograniczonym śnie bariera naskórkowa odbudowuje się po uszkodzeniu około dobę wolniej. Mniej więcej 4,2 dnia przy normalnym śnie kontra 5 dni i więcej przy ograniczonym.

Mierzono to w sposób, który trudno podważyć: zdzierano taśmą warstwę rogową albo wywoływano pęcherz podciśnieniowy, a potem śledzono TEWL aż do powrotu do normy.

Co ciekawe, w badaniu na 630 pracownikach call center sama praca nocna nie wiązała się z żadnym problemem skórnym. Wiązała się jakość snu. Osoby źle śpiące miały istotnie częściej suchość, świąd i trądzik, niezależnie od tego, na jakiej zmianie pracowały.

W tym przypadku nie godzina na zegarze robi różnicę, tylko to, czy się wyspałaś.

Czego jeszcze nie wiemy

Utrata wody w ciągu doby. Pięć badań, `pięć różnych odpowiedzi. Jedno mówi o szczycie wieczorem, inne nad ranem, jeszcze inne o dwóch szczytach, a jedno nie znajduje żadnej różnicy. Przegląd, który to zebrał, podsumowuje temat słowem „niepewne”.

Czy pora aplikacji istotnie   zmienia skuteczność. Jest dokładnie jedno badanie, które to sprawdziło: 247 osób, tretynoina rano kontra wieczorem, dwanaście tygodni. Bez różnicy. Dla witaminy C, niacynamidu, kwasów i peptydów nie ma żadnego takiego badania.

Kolagen i pora doby. Praca, na którą wszyscy się powołują, badała ścięgno myszy, nie ludzką skórę. Mechanizm jest fascynujący, ale przeniesienie go na twarz człowieka to na razie hipoteza, nie wynik.

Żadna z tych luk nie podważa jednak istnienia zegara w skórze. A pokazują, że od „zegar istnieje” do „nakładaj to o 21:30″ droga jest dłuższa, niż się wydaje.

Najczęstsze pytania o rytm dobowy skóry

Czy krem na noc jest potrzebny?
Potrzebny jest krem dopasowany do Twojej skóry. Osobny produkt na noc ma sens wtedy, gdy ma inny skład: bogatszą konsystencję albo składnik, który lepiej stosować wieczorem (nie ze względu na rytm dobowy), np. retinoid czy kwasy AHA. Jeśli używasz tego samego rano i wieczorem i skóra jest zadowolona, nic nie tracisz.

Czy skóra regeneruje się między 23:00 a 4:00?
Szczyt podziałów komórkowych rzeczywiście wypada około północy. Ale konkretne widełki godzinowe, które krążą po internecie, nie pochodzą z badania na ludziach, tylko z zaokrąglania. Istotnie jednak ogólnie rzecz biorąc, w nocy skóra się regeneruje. I sensownie jest to wykorzystać w pielęgnacji. 

Kwas askorbinowy rano czy wieczorem?
Rano ma sens, bo wspiera filtr UV w neutralizowaniu wolnych rodników. Ale jak wolisz wieczorem, 

Czemu wieczorem bardziej swędzi mnie skóra?
Bo rosną temperatura skóry i przepływ krwi, a oba obniżają próg odczuwania świądu. Mechanizm nie jest w pełni wyjaśniony, ale samo zjawisko jest dobrze udokumentowane.

Czy praca na nocki szkodzi skórze?
Tak, ale! Z badań wynika, że czynnikiem jest jakość snu, nie sama zmiana. Jeśli pracujesz nocami i dobrze sypiasz w dzień, jesteś w lepszej sytuacji niż ktoś, kto pracuje od 9 do 17 i śpi po pięć godzin.

Skóra ma zegar i naprawdę warto o nim wiedzieć. Tylko najlepsze, co możesz dla tego zegara zrobić, nie kosztuje ani złotówki: regularne godziny i porządnie przespana noc.

A Ty? Zauważasz u siebie, że skóra zachowuje się inaczej rano, a inaczej wieczorem?

Źródła

• Bjarnason GA i wsp. Circadian expression of clock genes in human oral mucosa and skin. Am J Pathol. 2001;158(5):1793-1801.
• Wu G i wsp. Population-level rhythms in human skin with implications for circadian medicine. PNAS. 2018;115(48).
• Verschoore M i wsp. Circadian variations in the number of actively secreting sebaceous follicles. Chronobiol Int. 1993;10(5):349-359.
• Lv L i wsp. Circadian Rhythms of Skin Surface Lipids and Physiological Parameters in Healthy Chinese Women. Biology. 2024;13(12):1031.
• Le Fur I i wsp. Analysis of circadian and ultradian rhythms of skin surface properties. J Invest Dermatol. 2001;117(3):718-724.
• Yosipovitch G i wsp. Time-dependent variations of the skin barrier function in humans. J Invest Dermatol. 1998;110(1):20-23.
• Yosipovitch G i wsp. Circadian and ultradian variations of skin blood flow and barrier function. J Invest Dermatol. 2004;122(3):824-829.
• Firooz A i wsp. Daytime changes of skin biophysical characteristics. Indian J Dermatol. 2016;61(6):700.
• Mayrovitz HN, Berthin T. Assessing Potential Circadian, Diurnal, and Ultradian Variations in Skin Biophysical Properties. Cureus. 2021;13(9):e17665.
• Dittmar M i wsp. Circadian Rhythm of Distal Skin Temperature in Healthy Older and Young Women. Geriatrics. 2024;9(4):102.
• Scheving LE. Mitotic activity in the human epidermis. Anat Rec. 1959;135(1):7-19.
• Matsui MS i wsp. Biological Rhythms in the Skin. Int J Mol Sci. 2016;17(6):801.
• Nikkola V i wsp. Circadian Time Effects on NB-UVB-Induced Erythema in Human Skin In Vivo. J Invest Dermatol. 2018;138(2):464-467.
• Nikkola V i wsp. Melatonin immunoreactivity of epidermal skin is higher in the evening than morning. Chronobiol Int. 2023;40(2):132-144.
• Manzella N i wsp. Circadian Modulation of 8-Oxoguanine DNA Damage Repair. Sci Rep. 2015;5:13752.
• Matsunaga N i wsp. 24-hour rhythm of aquaporin-3 function in the epidermis is regulated by molecular clocks. J Invest Dermatol. 2014;134(6):1636-1644.
• Chang J i wsp. Circadian control of the secretory pathway maintains collagen homeostasis. Nat Cell Biol. 2020;22(1):74-86.
• Sherratt MJ i wsp. Circadian rhythms in skin and other elastic tissues. Matrix Biol. 2019;84:97-110.
• Pariser D i wsp. Morning/Morning Regimen Is as Effective and Safe as Morning/Evening Regimen. J Drugs Dermatol. 2010;9(7):805-813.
• Butler CT i wsp. Chrono-tailored drug delivery systems. Drug Deliv Transl Res. 2024;14(7):1756-1775.
• Smith TJ i wsp. Supplemental Protein and a Multi-Nutrient Beverage Speed Wound Healing Following Acute Sleep Restriction. J Nutr. 2022.
• Altemus M i wsp. Stress-induced changes in skin barrier function in healthy women. J Invest Dermatol. 2001;117(2):309-317.
• Lu F i wsp. The Effect of Shift Work and Poor Sleep on Self-Reported Skin Conditions. Clocks & Sleep. 2019;1(2):273-279.
• Li W i wsp. Rotating night shift work and risk of psoriasis in US women. J Invest Dermatol. 2013;133(2):565-567.
• Patel T i wsp. Nocturnal itch: why do we itch at night? Acta Derm Venereol. 2007;87(4):295-298.